შემოგვიერთდით
კატეგორია / პარალელური აზრები   128 ნახვა    8 თვის წინ
ქფაი-ს უნივერსალური მსაზღვრელებისათვის


ქფაი-ს უნივერსალური მსაზღვრელებისათვის

 

ოთხტომეულის მეოთხე ტომში საუბარია ისეთ უნივერსალურ მსაზღვრელებზე, როგორი­ცაა აზრი, აზროვნება, შემეცნება, ჭეშმარიტება, არეოპაგიტიკა  და ქართული რენესანსი, ისტორი­ის საზრისი, ერი და ეროვნება, სამშობლო და სხვა. აქ განხილულია კ. ბაქრაძის შეხედულებანი შე­მეცნების პროცესზე. ნაშრომში  „დიალექტიკური მატერიალიზმის საკითხები“ კ. ბაქრაძე ამტკი­ცებს, რომ შემეცნების პროცესი ყოველთვის პრაქტიკასთან არის დაკავშირებული“, ყველა მეცნი­ერება ადამიანთა პრაქტიკული მოთხოვნილების საფუძველზე შეიქმნა... (ქფაი, ტ. IV,... გვ. 159). იგი იცავს იმ დებულებას, რომ „ცნობიერება არა არის რა, გარდა ყოფიერების ასახვისა“(იქვე; დია­ლექტიკური მატერიალიზმის საკითხები, თბ., 1955, გვ. 308). ეს დიალექტიკური მატერია­ლიზ­მი­სთვის თვითკმარი დებულებაა, მაგრამ ჭეშმარიტებისათვის უკმარი და არ ასახავს მას.

შალვა ნუცუბიძე კი ამავე საკითხზე ამბობს: „შემეცნება სხვა არაფერია, გარდა თავისთავად არსებული ჭეშმარიტების გაცხადებისა... ჭეშმარიტება თავისთავად გადაიქცევა ჭეშმარიტებად ჩვენ­თვის. აი, შინაარსი შემეცნებისა“ (იქვე, გვ. 165; შ. ნუცუბიძე, შრომები, ტ. I, გვ. 226). ბოლცანო კი, კიდევ უფრო აღრმავებს აზრს და ამბობს: „ჭეშმარიტება თავისთავად მართალია, ადამია­ნისა­გან დამოუკიდებლად არსებობს, მაგრამ ღმერთის მიერ გამოთქმული საგნობრივი ვითარებაა, ანუ იგი არის მსჯელობაში გამოთქმული ისეთი აზრი, რომელიც აბსოლუტური სიზუსტით ასახავს საგნობრივ ვითარებას“ (იქვე, გვ. 167). ბოლცანო აქ ამბობს იგივეს, რაც სახარებაშია - „პირველი იყო სიტყვა, სიტყვა იგი იყო ღმერთთან და სიტყვა იგი იყო ღმერთი“.

სავლე წერეთლის აზრით კი აზროვნება, როგორც ფსიქიკური ელემენტი, სუბიექტურია. იგი დროში არსებობს, ხოლო ასეთს გნოსეოლოგიურსა და ლოგიკურს ვერ მივაკუთვნებთ. აზრო­ვნება, ცნობიერება შემმეცნებელი სუბიექტია. იმეცნებს სუბიექტი სწორედ ცნობიერების საშუა­ლე­ბით. ეს ნიშნავს, რომ აზროვნება შემეცნების თვალსაზრისით სუბიექტურია. იგი სუბიექტში არსებობს და არა მის გარეთ. ამ შემთხვევაში აზროვნებაზე, როგორც ფსიქიკურ ფენომენზე, - აღ­ნი­შნულია ნაშრომში და იქვე ნათქვამია, რომ „აზროვნება ფსიქიკური მომენტის გარეშე შეუძ­ლე­ბელია, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ აზროვნება ფსიქიკურზე დაიყვანება (იქვე, IVთავი, შემეცნების თეორია და შემეცნების ფილოსოფია, პარაგრ. 2. ჭეშმარიტების პრობლემა, გვ. 173). ჩვენ ვფიქ­რობთ, რომ აზროვნება აბსოლუტური სულის თვისება და გამოხატულებაა, მისი უშუალო ელემ­ე­ნტია, რომელიც მან ადამს სულის შთაბერვით უზიარა. ამიტომ იგი აბსოლუტური სულივით ყველგან მყოფია და მის შესახებ, დღევანდელი ადამიანური გადასახედიდან (ღვთისა და რწმე­ნისაგან თითქმის გამოცარიელებული ადამიანები), რაც უფრო მეტს ვიმსჯელებთ, მით უფრო დავშორდებით ჭეშმარიტებას და მხოლოდ გავამართლებთ ჩინელი ბრძენის გამონათქვამს: „ბრძე­ნი დუმს, უგუნური ქადაგებს“. ამაზე მსჯელობის გაგრძელებით ჩვენ შეგვიძლია მხოლოდ ლაპა­რა­კის ჟინი მოვიკლათ და კიდევ უფრო გავაღრმავოთ ადამის ცოდვა, ჭეშმარიტებას კი ვერაფერი შევძინოთ... სწორედ ამასვე ადასტურებს იქვე ს. წერეთლის ნათქვამიც: „ჭეშმარიტება არის ობიე­ქ­ტურის სუბიექტური სახე; ჭეშმარიტება, როგორც აზრის ობიექტური შინაარსი, არის ობიექტური საგნის სუბიექტური სახე (ანუ ტყუილი). საგანი სუბიექტურ ფორმაში უნდა წარმოსდგეს და მხო­ლოდ მაშინ გვეძლევა ჭეშმარიტება“ - ასკვნის იგი (იქვე, გვ. 175; ს. წერეთელი, ჭეშმარი­ტე­ბის ლე­ნი­ნური გაგების ზოგიერთი საკითხი, თბ., 1960, გვ. 12). აქ ის მსჯელობს იმაზე რაზეც, რო­გორც ჩანს, არც მას და არც ლენინს წარმოდგენაც არა აქვთ...ობიექტური და სუბიექტური ადამი­ა­ნის გა­მოგონილი (კატეგორიები) მსაზღვრელებია და აბსოლუტურ სულს ისინი სრულიადაც არ სჭირ­დება საკუთარი თავის, ასევე აბსოლუტური ჭეშმარიტების შესამეცნებლად, რადგან იგი არ­სე­ბობს თავისთავად და რითაც მის შემეცნებას ვცდილობთ, ისიც მისი ნაწილი და ჩვეულებრივი ელე­მენ­ტია; ამას ადასტურებს ს. წერეთლის  მიერ იქვე მოტანილ მოსაზრებათა წიგნსა და შესაბა­მის თავ­ში მოცემული ინტერპრეტაცია, როდესაც ის ამბობს: „ჩვენი ცოდნის არა სისრულე, არ უარ­ყოფს ჭე­შ­მარიტების აბსოლუტურობას; ხოლო რაც შეეხება ამ აზრის გაგრძელებას, რომ „თვი­თონ ცოდ­ნის მიახლოება სისრულისადმი ჭეშმარიტების ობიექტურობას, მის აბსოლუტურობას ამტკი­ცებს. მართალია, აბსოლუტური ჭეშმარიტება, როგორც სინამდვილის ამომწურავი ცოდნა მიუწვ­დომე­ლია, მაგრამ აბსოლუტური ჭეშმარიტება არსებობს ცოდნის სისრულის ყველა ეტაპზე ნაწი­ლ­ობ­რივი სახით“(იქვე, გვ. 176). ლენინისა და მისი მიმდევრებისათვის ამდენის ცოდნაც საკმარისია...

ამავე ნაშრომის 185-ე გვერდზე გ. შუშანაშვილი თავის მსჯელობაში საკმაო სიმაღლეს ეუფ­ლება, როდესაც აღიარებს: „ჭეშმარიტება ზეპიროვნულია  და იგი პიროვნების ფარგლებში არ ეტე­ვა“(იქვე; გ. შუშანაშვილი, შემეცნების თეორია, ნაწ. III, თბ., 1981, გვ. 34); თუმცა ბოლომდე უჭირს ამ სიმაღლის შენარჩუნება როდესაც ამბობს: „ჭეშმარიტება თავისი ფორმით სუბიექტურია, რად­გა­ნაც იგი სუბიექტის მიერაა შექმნილი“... და ა. შ. და ა. შ. (იქვე); ხოლო იმაში, რომ „მეცნიერული შე­მეცნების ისტორია (ანუ ადამიანური შემეცნების ისტორია - უ. ო.), არის კონკრეტულისაკენ სვლის ისტორია“ – (იქვე,გვ. 186; გ. შუშანაშვილი...გვ. 48), შეიძლება სრულიად დავეთანხმოთ მას, რადგან მეცნიერული წარმოდგენები  განვითარებადია და ცვალებადი.

ზემოთ ჩვენს მიერ გამოთქმულ მოსაზრებათა წინამორბედ-დამადასტურებლად შეიძლება მივიჩნიოთ თამაზ ბუაჩიძის წიგნში „ჭეშმარიტების ობიექტურობის შესახებ“ (თბ., 1964) ასახული მიმართებანი, სადაც გაკრიტიკებულია სუბიექტურ-ფსიქოლოგისტური და ობიექტურ-იდეალის­ტური კონცეფციები და დასაბუთებულია ჭეშმარიტების ობიექტურობა, მისი დამოკიდებულება ადა­მია­ნის ნებასა და სხვა ფსიქოლოგიური ფაქტორებისაგან“ (იქვე, გვ. 190).

 ოთხტომეულის მე­ოთხე ტომში განხილულია  შ. ნუცუბიძისეული არეოპაგიტიკული მოძ­ღ­ვრებისა და მისი ავტო­რის ცნობილი თეორია, აგრეთვე აღმოსავლური რენესანსის მისეული თვალ­საზრისი, რომლის მიხედვითაც ქართული რენესანსი დროში წინ უსწრებს რენესანსს ევროპაში (იქვე, გვ. 329-330).

ჩვენ ვფიქრობთ, რომ არა მხოლოდ არეოპაგიტიკული, არამედ სხვა ახალი, საეტაპო სააზ­როვნო სივრცის ათვისება ყოველთვის ხდებოდა  იმ ადეპტების მიერ, რომლებიც უძველესი დრო­იდან ნაზიარებნი იყვნენ ღვთაებრივ ცნობიერებას  და თავიანთი ხარისხით განდობილებს წარმო­ადგენდ­ნენ, რომლებიც ფლობდნენ  იმ საიდუმლო სიბრძნეს, რომლის მეშვეობითაც კაცობრიობა სულიერი განვითარების ერთი დონიდან, მეორე, ახალ დონეზე გადადიოდა. ანალოგიური როლი შეასრულა ანტიკურ საბერძნეთში კოლხეთიდან გატაცებულმა ოქროს საწმისმა და კოლხმა მედე­ამ... და როდესაც საჭიროა ახალი, საეტაპო ცოდნის მოპოვება-შეძენა, ისევ ქართულ სამყაროსთან დაკავშირება გახდა აუცილებელი...

აქვე საუბარია რა ქართული მითებისა და მითოლოგიური სამყაროს ივანე ჯავახიშვილი­სეულ აღქმაზე, ნათქვამია: „იგი ძალზე განიცდიდა იმასაც, რომ ბერძნებივით მდიდარი ტრადი­ცია ამ მხრივ, თითქოს, არ მოგვდგამდა“ (იქვე, გვ. 420). ამ შემთხვევაში ღრმად პატივცემული მეც­ნიერი, როგორც ჩანს, ვერ გადაურჩა საბჭოთა, რუსული საისტორიო ტრადიციის გავლენას, რომ­ლის მიხედვითაც  ქართველები არ შეიძლებოდა რაიმე მოწინავისა და პროგრესულის პიონე­რები ვყოფილიყავით.

აქ, პირველ რიგში, გასათვალისწინებელია თუ რა ედო საძირკვლად თვით ბერძნულ ტრა­დიციას... პელაზგური მითოსურ-ისტორიული ტრადიცია ხომ არა? ამასთან, „ბერძენს“ მხოლოდ ჩვენ ვეძახით მათ, როდესაც თითქმის მთელი მსოფლიო „გრეკოით“ მოიხსენიებს; ხოლო ისინი თავიანთ თავს „ელინი“-ს, ქვეყანას კი „ელადა“-ს უწოდებენ. ხომ არ ინახავს მათი ქართული სახელწოდება (ბერ- ძენი) ჩვენს ქვეშეცნეულში შემორჩენილ რაიმე ინფორმაციას, რაც ამ ხალხის უძველეს ფესვებზე მიგვანიშნებს? (ი)-ბერ-ძენი, ანუ იბერთ ძენი, იბერიის შვილები; მათ დღე­ვანდელ საბერძნეთში დასახლებამდე კი იქ პე-ლაზ-გი ტომები ჰეგემონობდნენ, რომლებსაც ბევ­რი ევროპელი მკვლევარი პროტო-იბერებად, ანუ პროტოქართული მოდგმის ხალხად თვლის. ხოლო ბერძნების თვითსახელწოდება  „ელი-ნი, ძველი ქართული ლექსემის მიხედვით თითქმის იგივე შინაარსის მატარებელია, როგორისაც ი-ბერი. ელი-ნი, ანუ ღმერთის მოძღვრების მატარებელი; ხოლო ი-ბერი, საკრალური სიბრძნის მატარებელი, ანუ ი(ს) ბერი-ა (ი-ბერი-ა), იგივე ღმერთის მსახურია, მოგვია.

აქვე აღნიშნულია, რომ ჰეგელის მიხედვით ისტორიის საზრისს ადგენს საზოგადოების თავისუფლების გაცნობიერების საკითხი. აღმოსავლეთში მხოლოდ ერთია (ერთეულია) თავისუ­ფა­ლი - ტირანი, საბერძნეთში-რომში - მხოლოდ ზოგიერთი (დემოკრატია), ევროპაში კი გაცნობიერდა ყველას თავისუფლების შესაძლებლობა და აუცილებლობაც“. მაგრამ ივ. ჯავახიშვილისათვის სრულიად მიუღებელია ის აზრი, რომ აღმოსავლეთი „მუდმივი ტირანიისთვისა“ განწირული. მისი შენიშვნით, ვინც ზემოდან დასცქერის აღმოსავლეთს, იგი საერთოდ არ იცნობს მას და, საერთოდ, ისტორიულად დეზორიენტირებულია... საქართველოსა და სომხეთის ისტორიული მასალების მოხმობით, მან დაამტკიცა: იმის დასბუთების მცდელობა, რომ აღმოსავლეთი დესპოტიისთვისა განწირული, - უსაფუძვლოა. მან აჩვენა, რომ დემოკრატი­ული რეფორმები , როგორც სასულიერო ისე საერო სფეროში „აქ უფრო ადრე განხორციელდა, ვიდრე ეს გატარდა დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში“. დადგება დრო, თვლიდა ივანე ჯავახიშვილი, რომ დასვლეთიც იძულებული გახდება ანგარიში გაუწიოს აღმოსავლეთს, აღიაროს მისი კანონიერი ადგილი ერთიანი მსოფლიოს ისტორიაში. ცალკეული რეგიონებისა და კულტურების შესწავლა აუცილებლად მიგვიყვანს იქამდე, რომ ეს რეგიონები და კულტურები, ასე გათიშულად რომ ეჩვენებოდათ, დღეს ნამდვილად უნისონში აღმოჩნდებიან, რაც ბევრ თავსატეხ პრობლემას გადაჭრის. წინასწარ აკვიატებულ სქემებს ისტორია დიდხანს ვერ შეითვისებს“ (იქვე, გვ. 421-422; ივ. ჯავახ..., თხზ. 12 ტომად, ტ. II, გვ. 390, 394-397).

აქ ბატონი ივანეს პირით ჭეშმარიტება ღაღადებს. მაგრამ ჩვენ, საკითხის კიდევ უფრო გათვალსაჩინოებისათვის დავამატებდით, რომ „ აღმოსავლური ტირანიის“ ცნება ხელოვნურად არის დამახინჯებულად გაგებულ-გახსნილი (დავიწყებულია და არ არის გათვალისწინებული ის­იც, რომ ხშირად ამ „ტირანებს“ თვითონ ხალხი ირჩევდა) და ზედმეტად გაბუქულ-გადაგვა­რე­ბულადაა წარმოჩენილი ე. წ. დასავლეთისა და მისი „დემოკრატიულობის უპირატესობათა“ ხაზ­გასმის მიზნით, რაც ხსენებული კატეგორიის დასავლური ღირებულებებისადმი ქედმაღლური დამოკიდებულების შედეგია და სათავეს იღებს საკმაოდ უძველეს წარსულში; განსაკუთრებით კი თვალსაჩინობდება ე. წ. ელინიზმის ეპოქაში. თუმცა ელინიზმის ფუძემდებელი ალექსანდრე დი­დი აღმოჩნდა იმ დროის ერთადერთი ევროპელი, ვინც მთელი სისავსით შეაფასა აღმოსავლეთის სულიერი და კულტურული მონაპოვარი და სცადა მისი ევროპული „მიღწევებისათვის“ თანას­წო­რად გვერდში ამოყენება, მაგრამ ამაოდ. მისი სათანადოდ აღქმა და გაგება ვერ შესძლო ალექ­სან­დრეს თანამედროვე ევროპამ და ამ უდიდესი პიროვნების გარდაცვალების შემდეგ ისევ მიუბრუნდა საკუთარ „ნათხევს“, შექმნა რა იმპერიული სულისკვეთების  ე. წ. ელინისტური სახე­ლ­მწიფოები. შემდეგ კი აზიელებზე ამ ძალმომრეობის აქტს, თავისი უპირატესობის აღსანიშ­ნა­ვად, ელინიზმის ხანა უწოდა.

ვფიქრობთ, სწორედ ამ ხანიდან ჩაეყარა საძირკველი აღმოსავლეთზე დასავლეთის რაღაც წარმოსახვითი უპირატესობის მტკიცების თეორიას, რომელიც სხვადასხვა ვარიანტით დღემდე გრძელდება. სინამდვილეში ეს ე. წ. აღმოსავლური ტირანია სხვა არაფერი იყო, თუ არა ხალხის მიერ თავისი სუვერენული უფლებამოსილების ნებაყოფილებითი გადაცემა პიროვნებაზე, რომე­ლიც მათ თვალში კანონიერებისა და სამართლიანობის განსახიერებას წარმოადგენდა და რომელ­მაც არა მარტო თვითონ, არამედ თავისი წინაპრების სიცოცხლის შინაარსით, ხშირ შემთხვევაში საკუთარი თავის თვითშეწირვით, დადო ამ ხალხის უანგარო მსახურების მტკიცებულება, - სა­მარ­­თლიანი გადაწყვეტილებებით უზრუნველყო მის მიერ მართულ სივრცეში ჭეშმარიტი სამარ­თლიანობის განცდასთან ზიარება და აქედან გამომდინარე, ბედნიერების შანსი. ამასთან, ყოვე­ლი­ვე ეს მის ძალაუფლებას ღვთაებრივ დანიშნულებას აძლევდა, ხალხის წარმოდგენაშიც კი ღვთიური მადლით აკურთხებდა და იგი ღმერთისგან ცხებული მიწიერი მეუფე ხდებოდა. მისი მადლმოსილება და ძალაუფლების ლეგიტიმურობა არაფრით ჩამოუვარდებოდა თუნდაც დღე­ვან­დელი, ხშირად უკიდეგანო სიცრუის ბურჯებზე დამყარებულ „დასავლურ დემოკრატიას“, ე. წ. ხალხის მმართველობას, სწორედ ამ ხალხის მოტყუებისა და გაბაიბრუების ხარჯზე; ეს განსა­კუთრებით კარგად ჩანს თანამედროვე პოსტ­საბჭოურ სივრცეში ჩამოყალიბებული „დემოკრა­ტი­ული მმართველობების“ მაგალითზე, სადაც არსებობს ერთადერთი, - ხალხის მოტყუებისა და გაცუცურაკების თავისუფლება!

ხოლოო რაც შეეხება დასავლურ დემოკრატიას, იგი კვლავ ინარჩუნებს ილუზიას, რომ ძვე­ლი მეთოდებით შესაძლებელია „აღმოსავლეთში“ საკუთარი, კერძო ინტერსების განხორციელება და ამ მიზნით, „დასავლური ღირებულებების უპირატესობათა“ შეფარული ექსპლოატაციის გა­მო­ყენების ცდას ვერ ელევა. მას იმის დანახვაც არ უნდა, რომ მისი ეს მცდელობანი აღმოსავ­ლელთა ცნობიერებაში დიდ ხანია მხილებულია და რაც მას სურს იმის მისაღწევად ფარისევლურ ქადაგებას აზრი აღარ აქვს. პირიქით, ამ უსამართლობათა სამართლიანობად გასაღების ცდა, რომ­ელსაც სწორედ ასე აღიქვამს „აღმოსავლური სამყარო“, ქმნის მისდამი აუცილებელი დაპირის­პი­რების საჭიროების ძლიერ განცდას და წარმოშობს იმ უდიდეს მუხტს, რომელიც ჩვენი აზრით, დღემდე მსოფლიო ტერორიზმის სიცოცხლის უნარიანობის ერთერთი უმთავრესი მასაზრდო­ე­ბე­ლია. რადგანაც „აღმოსავლელები“ მათთვის „დასავლური ღირებულებების“ ძალადობით თავს მოხვევის ცდას სრულებითაც არ აღიქვამენ უცილობელ სამართლიანობად და მისდამი ქედ­მოხრას, როგორც ჩანს, არც აპირებენ...

საერთოდ, ადამიანთა ისტორია, მათი ზნეობრივი სრულყოფისაკენ სწრაფვის ისტორიაა... ღმერთმა ადამიანში, მართლაც საუკეთესოდ შეარიგა სული და ხორცი, აქტიურობა და პასიუ­რო­ბა, სამაგიეროდ მთელი გარემომცველი ბუნება დაუტოვა ადამიანს გასააქტიურებლად (იქვე, გვ. 426). მაშ, ჩვენი დანიშნულება „კულტურული  შემოქმედება“ ყოფილა, ღვთის დაწყებული საქმის განგრძობა. ჩვენს გამუდმებულ და დაუღალავ შრომას აზრი ჰქონია, ჩვენს ამ ქვეყნიურ დროულ მოსვლასაც გამართლება  და ღრმა მნიშვნელობა, ნათქვამია ნაშრომში (იქვე; დ. უზნაძე, ფილოსო­ფიური შრომები, თბ., 1984, გვ. 286).

ეროვნება. სიკვდილი. ომი. ნაშრომში ხაზგასმულია დ. უზნაძის ხედვა, რომ „ ნამდვილი სიცოცხლის საზრისი, - დანიშნულების სიდიდეს უნდა იწონიდეს... იმის (ეროვნების - უ. ო.) გარეშე შეუძლებელია ამუშავება სულიერი ცხოვრებისა და, მაშასადამე იმ უმაღლესი დანიშნულების შესრულება, რომელიც ჩვენს არსებობას უნდა ედოს საფუძვლად“... (იქვე, გვ. 424; დ. უზნაძე, იქვე, გვ. 290) - აღნიშნავს დ. უზნაძე და იქვე ეხება რა სიკვდილის ფენომენს, ამბობს: „დიდი დანიშნულების გზაზე იგი  (სიკვდილი - უ. ო.) თურმე არცთუ ისე უაზროა. ადამიანის არსებობის ფარული სიღრმიდან მაინც თავს ამოყოფს მისი დანიშნულების შეგნება და ბუნებრივისა და უშუალო რწმენის სახით სიკვდილს რაინდობად ნათლავს და მკვლელობას გმირობად“ (იქვე, გვ. 428; დ. უზნაძე, იქვე, გვ. 291).

მეტად საინტერესოდ გამოიყურება ნაშრომში დანახული რეალობა, რომ „ ომის დამწყები არსებობის „საგარანტიოდ“ ირჩევს იოლ გზას. სამაგიეროდ დაზარალებული მხარე „თავისდა უნე­ბურად“ იძენს მეტ ენერგიას „სიცოცხლის დანიშნულების“ სარეალიზაციოდ და თითქმის ყოველთვის გამარჯვებული გამოდის. აქედან გამომდინარე, ბოლოს და ბოლოს კაცობრიობა „ჭკუას ისწავლის“, - ომი, როგორც „იოლი მოპოვებისა და შოვნის გზა“, თანდათან გამოირიცხება და ყველა ერი თავის შიგნით იპოვის იმ „უსასრულო სულიერ ძალას“, რომელიც მისი არსებობი­სათვის ყველა შესაძლო პირობას უზრუნველყოფს ისე, რომ სხვას ზიანს არ მიაყენებს...(იქვე).

ჩვენთვის ცნობილია, რომ სპარტელმა ლიკურგემ, ეს ჩვენს წელთააღრიცხვამდე დიდი ხნით ადრე იცოდა და თავის თანამოქალაქეებს ურჩევდა არ ეწარმოებინათ ხშირი ომები მეზობ­ლებთან... დღეს კი იმის შეგნებაც აღარ არის, რომ ომს იწყებს ყველა ის „ადამიანი“,  ვინც უშვებს, რომ სხვისთვის უსამართლოდ, ძალით რაიმეს წაგლეჯა შეიძლება... ასეთებს ამის შემდეგ უკვ­ირთ, რომ ღმერთი მათ ქვეყანას თავზე დაამხობს (ასეთია ყველა მსოფლიო იმპერიათა საბოლოო ბედი)... იქვე აღნიშნულია, რომ „როდესაც ამაღლებული სულის ქმედებას“ მივაგნებთ და გავაანალიზებთ ,,მაშინ მივაგნებთ და დავინახავთ ჩვენი არსებობის აზრსა და დანიშნულებას, მაგრამ ყველა სულიერი არსება იმიტომ იქცევა ასე და ამგვარად, რომ თავიდანვე იცის (შეგნე­ბული აქვს) თავისი დანიშნულება? თუ ისტორიას რაღაც „შეუგნებელი“ საწყისი აქვს?.. დ. უზნაძე აღიარებს ისტორიას, როგორც ფაქტს და როგორც აქტიურის მიერ პასიურის  გააქტიურების დაუ­ს­რულებელ პროცესს, როგორც განვითარებას. თვით განვითარებას გასაგებს ხდის სულიერი შე­მოქმედება, ანუ განვითარება ჭეშმარიტად სულის პრეროგატივაა“ ( იქვე, გვ. 429; დ. უზნ... იქვე, გვ. 227), - ამბობს დ. უზნაძე.

 შემდეგ კი იქვე მოცემულია კ. მეგრელიძის დასკვნა: 1. „თითქოს ადამიანის ცნობიერება, საბოლოო ანგარიშით, ცხოველურიდან მომდინარეობს, მაგრამ მხოლოდ იმდენად და მხოლოდ იმ აზრით, რამდენადაც საერთოდ ადამიანის ისტორია მიმდინარეობს ცხო­ველური მდგომარე­ო­ბიდან ადამიანურისაკენ (იქვე, გვ. 443). 2. განვითარების ადამიანურ სა­ფეხურზე ცნობიერება საზოგადოებრივ-ისტორიული რიგის წარმონაქმნია. ადამიანის ცნობი­ერ­ება არის არა ბიოლო­გი­ური, არამედ სოციალური პირობების რეზულტატი“ (იქვე; კ. მეგრელიძე, აზრის სოციალური ფენომენოლოგია, თბ., ... გვ. 50).

აქვე ნათქვამია, რომ „როგორც ყველა ცხოველი, ადამიანიც ესწრაფვის თავისი არსებობის შენარჩუნებას, მაგრამ  განსხვავებით ცხოველებისაგან, რომელიც მზამზარეული ნახულობს ბუნე­ბაში მისი არსებ