შემოგვიერთდით
კატეგორია / პარალელური აზრები   183 ნახვა    9 თვის წინ
„ქართული ფილოსოფიური აზრის ისტორიის“ შესავლისათვის


 

თავიდანვე უნდა აღვნიშნო, რომ ქართული სააზროვნო სივრცისათვის უდიდესი მნიშ­ვნე­ლობის ფაქტს წარმოადგენდა ოთხტომეულის „ქართული ფილოსოფიური აზრის ისტორია“ (ქფაი) გამოცემა, რომელიც დაიწყო 1996  და დასრულდა 2010 წელს (1996 წ. I ტომი, 2010 წ.   II ტომი, 2003 წ.   III ტომი და 2008 წ.   IV ტომი).

2011 წელს ამ ოთხტომეულის ავტორთაგან ოთხს: მიხეილ მახარაძეს, სერგი ავალიანს, თე­ი­მურაზ მთიბელაშვილსა და გერონტი შუშანაშვილს მიენიჭათ საქართველოს ეროვნული პრემია მეცნიერების დარგში. ბატონი მიხეილ მახარაძის თხოვნითა და წინადადებით საქართველოს მა­შინდელმა პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა პრეზიდენტის ფონდიდან დააფინანსა აღნიშნუ­ლი ოთხტომეულის მე-2 გამოცემა (იდეის ავტორი და რედაქტორი ფილოსოფიურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი მ. მახარაძე). ახალ გამოცემაში ცვლილებები შეეხო მხოლოდ მე-4 ტომს, რომელსაც დაემატა - „ანარქიზმი საქართველოში“ (იხ. IV ტ., II თავი, გვ. 69-98) და დანართი - „ქართველი ფილოსოფია XX- XXI საუკუნეთა მიჯნაზე (ნარკვევი) – (იხ. IV ტ., გვ 753-786). ქფაი-ს ოთხტომეულის მე-2 გამოცემა მოხდა 2013.

ქფაი-ს ავტორთა მიმართ ჩვენი უდიდესი პატივისცემის ნიშნად გვსურს გამოვთქვათ რამ­დენიმე მოსაზრება მისი შესავალი ნაწილის ზოგიერთ ასპექტზე, რათა კიდევ უფრო თვალსაჩინო გავხადოთ მასში გამოთქმულ აზრთა უდიდესი მნიშვნელობა.

ნაშრომის შესავალში ნათქვამია, რომ „ფილოსოფიურ აზროვნებას წინ უსწრებს აზროვ­ნე­ბის მითოლოგიური ფორმა და იგი განეკუთვნება ანტიკურ, წინარექრისტიანულ ხანას. ასახულია ის ძველ თქმულებებში, ხელოვნებისა და მატერიალური კულტურის ძეგლებში“ (ქფაი, ტ. I, თბ., 2013, გვ. 13). ძველი, იგივე ანტიკური ფილოსოფია - სოკრატე, პლატონი... ნუთუ ფილოსოფოსები არ იყვნენ?! ან კიდევ, ფაზისის აკადემიის პატრონი კოლხ-ლაზები ანტიკური ფილოსოფიური აზრის მომხმარებლადაც აღარ უნდა ჩაითვალონ?!

აქვე სწერია, რომ ქართული მითოლოგიის პატრიარქი „ამირანი ქალღმერთი დალისა და მოკვდავი მონადირის შვილია“ (იქვე, გვ. 14); მაგრამ ამ მონადირეს სულკალმახი ჰქვია (სულ-კალ-მახი = სულ(-ის) კალ (კვლა) მახი (შემოქმედი), იგივე სულ-იერი კალ-ა იუგას შემოქმედი, ანუ სუ­ლიერი კვდომის შემოქმედი. კალა იუგა რომელი ეპოქაა? - სწორედ სულიერი კვდომისა... თანაც იქვე განაგრძობენ, რომ „ ამირანი თქმულებაში ღმერთს (ზეცას) უპირისპირდება, ღმერთთან მებრძოლის სახით გვევლინება“(იქვე).

ამირანი ღმერთს კი არ უპირისპირდება, ღმერთის ტოლი და მეტოქე გამოდის. ამას ადას­ტურებს მისგან ადამიანებისათვის გაკეთებულ სიკეთეთა ჩამონათვალი... და თუ ღმერთია სიკე­თის ერთადერთი წყარო, მაშინ ამირანი თავისი საქმიანობით ჩაეზიარა ღმერთს, რადგან თავად იყო ადამიანისაგან შეცნობილი ღმერთის უკვდავი პირველსახება, რაც მის სახელშიცაა დაფიქ­სი­რებული - ამირ-ა- ნი, რაც სიტყვა-სიტყვით ნიშნავს არსთა საწყისის უფალს (ამირ - ბატონი, უფ­ა­ლი, ა - არსთა საწყისი, ღმერთი და ნი - მოძღვრება, ანუ მოძღვრება არსთა საწყისზე, ღმერ­თ­ზე). ხო­ლო რაც შეეხება ღმერთისა და ამირანის ფიზიკურ დაპირისპირებას, აქ სწორედ ის ჩანს, რომ თა­ვად ღმერთმა იგი იდეაში თავის ტოლად და სწორად სცნო, თუმცა მისი მარცხიც არ არის გა­საკვირი, რადგან ეს იყო მამათა და შვილთა კოსმიური შერკინების მიწიერი აღქმა, სადაც „მამა“ აუ­ცი­ლებლად უნდა დამარცხებულიყო...

ქსენოფონტე (430-355 წ. წ.) მოგვითხრობს ქართველი ტომების ჩვეულებაზე, რომლებიც ბრძოლის წინ სიმღერებს ასრულებდნენ და მხოლოდ  ამ წესის შესრულების შემდეგ გადადი­ოდნენ იერიშზე; თავის გამარჯვებასაც ცეკვითა და სიმღერით აღნიშნავდნენ“ (იქვე).

აქ, ჩვენი აზრით, ქსენოფონტეს სიმღერად აღუქვამს ქართველ ტომთა მიერ ბრძოლის წინ  უძველესი და უდიდესი ფილოსოფიურ-რელიგიური საკრალური შინაარსის მატარებელი საგალ­ობ­ლები, (რომელთა ნაშთი დღემდეა შემორჩენილი სვანურ „ლილეოსა“ თუ სხვა საფერხულო სიმღერა-ცეკვების სახით) რასაც ამტკიცებს ის, რომ გამარჯვების შემთხვევაშიც ისინი სწორედ ღმერ­თისადმი მიძღვნილ რიტუალურ ცეკვებსა და საგალობლებს ასრულებდნენ; რაც ქსენოფონ­ტესა­თვის, რა თქმა უნდა, გაუგებარი უნდა დარჩენილიყო, რადგან იგი თავს თვლიდა უკვე „გაბა­ტო­ნებული“ ბერძნულ-ელინური მსოფლაღქმის წარმომადგენლად. ამიტომაც სრულიად დავიწ­ყე­ბული ჰქონდა, ან უფრო სწორი იქნებოდა გვეთქვა, რომ როგორც ბატონობაზე პრეტენზიის მქონე „ჰეგემონი“, არ აღიარებდა ამ მსოფლაღქმის პელაზგურ (ე. ი. პრუტოქართულ) ფესვებს.

რაც შეეხება ფარნავაზის  წინასწარმეტყველურ სიზმარს, „რომელშიც მან მიწაზე მდებარე მზე იხილა და მეორე დღეს, სანადიროდ რომ გავიდა, ირემმა მიიყვანა იმ გამოქვაბულთან, სადაც დიდი ოქროს განძი აღმოჩნდა“... (იქვე, გვ. 4). მზე, ეს მარადიული ენერგიისა და კაცობრიობის ყველაზე სანუკვარი მისწრაფების, უშრეტი სინათლის, იგივე ღვთაებრივი ჭეშმარიტების მარა­დიული სიმბოლოა. ხოლო ირემი, კაცობრიობის ღვთიური გონის მარადიული მობილობისა და ძიების ალეგორიაა, რომელზე მიდევნებასაც აუცილებლად მოყვება  საკრალური გამოქვაბულისა და „განძის“ აღმოჩენა, საიდანაც მიწიერ სამყაროზე ღვთითკურთხეულ გამეფებამდე აღარაფერი რჩება. ვახტანგ გორგასლის ზებუნებრივ შესაძლებლობაშიც, მძიმე საჭურვლით შემოსილი დასწე­ოდა ირემს და რქებით შეეპყრო იგი, სწორედ ჩვენს მიერ ზემოთ აღწერილი პროცესის მისგან დაუფლება-გამოყენება უნდა იგულისხმებოდეს (ირმის რქები სიცოცხლის ხის ალეგორიადაც შეიძლება მივიჩნიოთ და ვახტანგის მიერ ირმის რქით შეპყრობა სიცოცხლის ხესთან მის ინი­ცი­აციას, ზიარებას უნდა გულისხმობდეს). ის ხომ შვიდი წლისა გამეფდა და უამრავი წინააღ­მდე­გობებისა და საშიშროების გადალახვა მოუხდა, სანამ მეფის რეალურ ხელისუფლებას დაეუფლე­ბოდა. იგივეს ალეგორია უნდა იყოს მის მიერ შეჭურვილი ცხენის მხარეზე აღება და არმაზის ციხეზე ატანა, - ე. ი. მან თითქმის შეუძლებელი შესძლო.

„ქართული ფილოსოფიის ისტორიის ანტიკური ისტორიის პერიოდი წარმოადგენს ფილო­სოფიური აზროვნების დასაწყისს საქართველოში და ახალი წელთაღრიცხვის IV საუკუნეს განე­კუ­თვნება“- (იქვე, გვ.15) ამის დაჯერება ნიშნავს იმას, დავიჯეროთ, რომ ადამი მკვდარი დაიბადა. ჩვენ კი ვფიქრობთ, რომ ადამისა და მისი მოდგმის ისტორია, ეს არის ღმერთის არ­სე­ბობის დამტ­კი­ცებისა და მისი შეცნობის მარადიული პროცესი, რაც ფილოსოფიური აზროვ­ნების გარეშე შეუძ­ლებელია, რადგან ადამიანი ღმერთმა შექმნა ხატად და სახედ თვისად და ვის შეუძლია თქვას, რომ ღმერთს ოდესმე რაიმე ნაკლი ჰქონდა, თუნდაც „ფილოსოფიური“ წვდომის მხრივ. აქედან გამომდინარე უნდა ვაღიაროთ, რომ ეს მთელ სამყაროში მიმობნეული მითები და გადმოცემა-თქმულებანი, ღმერთის არსებობის მტკიცებისა და შეცნობის თავისებური საფეხურე­ბია და თუ ვირწმუნებთ, ზოგჯერ უფრო ღრმა შინაარსიანი, მართლაც ღვთიური აზრით არიან გა­ჟ­ღენთილი, ვიდრე მთელი თანამედროვე ფილოსოფია თავისი დროისა და სივრცის საზღვრებით.

ადამიანის მიერ სიბრძნის, ჭეშმარიტების, ანუ ღმერთის ძიებასა და შემეცნებას არაფერი არ უნდა ზღუდავდეს, და თუ ასეთ ბარიერად ფილოსოფია, იგივე სიბრძნის სიყვარული იქცევა, ჩვენ ასეთი ფილოსოფიის მიღება გაგვიჭირდება, რადგან იგი ვეღარ შეასრულებს თავის ჭეშმარიტ, ღმერთის შემეცნების მისიას. ხოლო ღმერთის მოპირდაპირე,  საწინააღმდეგო პინაზე თუ რა დევს, ამას განმარტება არ სჭირდება და ასეთი ფილოსოფიაც მის სამსახურში დგება.

ყველა ზემოთ მოყვანილ გარემოებათა და მოსაზრებათა გამო, ჩვენ საჭოჭმანოდ მიგვაჩნია, ქფაი-ს პირველი ტომის შესავალში დაფიქსირებული აზრი, რომ „ქართულ ფილოსოფიურ აზროვ­ნებას წინ უსწრებს აზროვნების მითოლოგიური ფორმა და განეკუთვნება ანტიკურ, წინაქრის­ტი­ანულ ხანას“ (იქვე, გვ.15), რადგან ვფიქრობთ, რომ სწორედ ამ ქართული აზროვნების მითო­ლოგ­იურ ფორმაშია ასახული ქართული ფილოსოფიური აზრის უძველესი პლასტები, რომელთა სათანადო გააზრება, მცირე გამონაკლისის გარდა, თანამედროვე ქართული მეცნიერული ელიტის მიერ, სამწუხაროდ, ჯერ კიდევ არ მომხდარა, რადგან მათთვის ძალიან ძნელი აღმოჩნდა ადრე გაბატონებული სტერეოტიპული მიმართებებისაგან თავის დაღწევა. თუმცა მისი დაუყოვნებლივ დაძლევისთვის, მათში, ქართულ ნიჭიერებასთან შერწყმული საბაზისო პოტენციალი ნამდვი­ლად არის და პერსპექტივაც სრულიად საიმედოდ გამოიყურება.

„საქართველო იმ დროს რუსეთის იმპერიის ნაწილს წარმოადგენს და ამითაა განსაზღ­ვრული მისი კულტურული კავშირები როგორც რუსეთის, ისე დასავლეთის აზროვნებასთან, რომელიც საქართველოში რუსეთის გზით შემოდიოდა“- ნათქვამია იქვე.

აზროვნების განმსაზღვრელი თუ რაიმე მიწიერი ფაქტორები იქნება ოდესმე, ეს ჩემთვის ძალიან ძნელი წარმოსადგენია, მითუმეტეს, დასვლეთის აზროვნების საქართველოში რუსეთის გზით შემოსვლა. ეს, უკვე საკმაოდ მოძველებული თეზაა და სასწრაფოდ გადახედვას მოითხოვს. ხოლო რა შედეგები და როგორი ბოლშევიკები მოგვცა დასავლეთის აზროვნების „რუსულ პრიზ­მა­ში გარდატეხამ“ და ამ გზით საქართველოში შემოსვლამ, ეს საყოველთაოდ ცნობილია. რუ­სეთმა, სათანადო დონეზე, ვერასდროს შეძლო დასვლეთის კულტურის და მითუმეტეს, აზროვ­ნების ათ­ვისება და მიღება-გათავისება, ამიტომაც მისი გზით შემოსული რაღა უნდა ყოფილიყო?! საქარ­თველომ დასვლეთისაგან თუ რაიმე  მიიღო და შეითვისა, ეს მისი უძველესი ტრადიციებისა და ყოველივე დასავლურის უშუალო ათვისება-გათავისებისა და ქართულ ნიადაგზე მისი გადა­მუ­შა­ვების შედეგი იყო, რომელიც უმთავრესად დასავლეთთან უშუალო კავშირებით იკვებებოდა და არა რაღაც მითიზირებული გზები, რომელთა (პატრონებისთვისაც) ადრესატებისთვისაც დასავლეთი და ყოველივე დასავლური დღემდე უცხო და გაუგებარი დარჩა.

აქვე შესავალში, გატარებულია აზრი, რომ ფილოსოფია „...აზრებში გამოხატული და ლო­გი­კურად სისტემატიზირებული“ მსოფლმხედველობაა“ (იქვე, გვ. 16). ე. ი. აქ დაშვებულია ლო­გიკის კანონებით ამ მსოფლმხედველობის შეზღუდვა, ყველა მისგან გამომდინარე შედეგებით, რაც, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, შეუძლებელია. ფილოსოფია თავისუფალი აზრის აღმაფრენის გზით ჭეშმარიტების, ანუ ღმერთის შეცნობისაკენ სწრაფვაა, რომელიც ვერ დაიდებს ვერავითარ შემ­ზ­ღუდავ ხუნდებს, რადგან მისი შეცნობის საგანია ასეთი - ყოვლად უზღუდო და თავისუფალი!..

სად არის ბრძენი? სად არის მწიგნობარი? სად არის გამომძიებელი ამის სოფლისა? (პავლე მოციქული, პირველი კორინთელთა, 1. 20). ანტიკური ფილოსოფიის რაციონალიზმი მიუღებელი იყო რწმენაზე დაფუძნებული მოძღვრებისათვის, რომელმაც ანტიკური ფილოსოფიის რაციონალიზმი შეცვალა დებულებით - credo quam absurdum – მწამს, რადგანაც აბსურდია (ტურტულიანე) – (იქვე. გვ.16-17)

ესეც აზროვნებისათვის ზღვარის დადების თავისებური მცდელობაა... ტურტულიანეს დროს  რომ სცოდნოდათ,  ადამის მოდგმა , წარმოშობით რაც უფრო ახლოსაა პიროვნულ ადამთან, მით უფრო ღვთაებრივი და შეურყვნელია მისი ბუნება და, რა თქმა უნდა, აზროვნებაც, ის ამას არ იტყოდა, რადგან მაშინ ისიც ეცოდინებოდა, რომ არარა, ეს ღვთაებრივი წრე, რომელიც ორივე მხრი­დან ერთნაირად იკითხება, ყველაფერია და იგივეა მისი შექმნილი ადამიანიც, მისი შემც­ნობი, გამააზრებელი და თავადაც შემოქმედი. ქრისტიანული სამება, სწორედ ღმერთის, მის მიერ ჩვენთვის აზროვნების სახით ნაწილადევი მარადიული გონისა და ჩვენი ერთობაა, ამიტომაც არის ერთარსი და განუყოფელი - ანუ არაფერი ყველაფერია.

ხოლო რაც შეეხება „კულტურის გაამქვეყნიურებას, რაც რწმენის სფეროში ცოდნის, ანუ რე­ლიგიის სფეროში ფილოსოფიის „შეჭრას“ ნიშნავდა (იქვე. გვ.17), ასეთი აგრესიული ავანტიუ­რი­ზმის დაშვება ყოვლად შეუძლებელია, რადგან ადამიანური შემოქმედების სფეროში ვერაფერი მოახერხებს „შეჭრას“, რაც თავად ადამიანში არ არის. იგივე შეიძლება ითქვას „თეოლოგიის გაამ­ქვეყნიურებულობაზეც“. იგი სწორედ ამ „გაამქვეყნიურებით“ თავის სამსახურში ჩააყენა „ე. წ. მამათა კოსმოლოგიამ“, რასაც შედეგად მოყვა თავისუფალი აზროვნების შეზღუდვა და ინკვი­ზი­ციის კოცონები... რომლის ამგზნებნი, საღვთო დებულებათა უმწიკვლოდ დაცვის საბაბით, სწო­რედ ადამიანის ღვთაებრივი დანიშნულების უარმყოფელ მაზოხისტ-ჯალათებად იქცნენ და ამით პირველნი ჩადგნენ ბელზებელის სამსახურში. ჭეშმარიტად მოაზროვნე ღვთისშვილი კი „ორი სოფლის შესახებ“ მსჯელობასაც არ დაუშვებს, რადგან მან კარგად იცის, რომ სამყარო ერთიანია და განუყოფელი, როგორც თავად ღმერთი. და დებულებაც  - „არსს აქვს თავისი მიზეზი და არსის არსებობა მიზნობრივ აუცილებლობას ემყარება“ (გვ. 17), არა მგონია ჭეშმარიტებისათვის რაიმე არსებითს შეიცავდეს და ვფიქრობ, იგი ჩვეულებრივი სილოგიზმის ნაირსახეობაა (იქვე მე-17 - მე-18 გვერდებზეა სწორედ ამის შესახებ ლაპარაკი, თუმცა მე შემდეგ ვნახე და წავიკითხე).

სქოლასტიკა, ეს ადამიანური აზროვნების „გამყინვარების“ ეპოქაა, რომელმაც ყოველივე ცოცხალი გაახევა და ყინულის ლოდად აქცია; თუმცა ამ „მაცივარმა“, გაყინული ფორმით შემოინახა ამასთანავე ადამიანური აზროვნებისა და შემოქმედების ყველა „რელიქტური“ ფორმა, რომელთაც ამ ეპოქის დასრულების შემდეგ კვლავ ახალი სიცოცხლე შეიძინეს, უფრო სწორედ, ხელახლა გაცოცხლდნენ და ყველამ თავისი გზით გასწია. - ეს იყო რენესანსი. სქოლასტიკის ეპოქის შემქმნელმა მოაზროვნეებმა კი თავი შემოქმედის ადგილას წარმოიდგინეს და გარკვეულ პერიოდში მოახერხეს თავიანთი ნების ადამიანთა საზოგადოების ნაწილისათვის თავსმოხვევა; ადამიანთა მეორე, გარკვეულ ნაწილში კი, არასდროს ჩამქრალა ღვთიური სხივი და მათმა „დაუმორჩილებლობამ“ იხსნა ხილული და არახილული „მარადიული წყვდიადის“ დადგომისაგან. მაგრამ რაზედაც ჩვენ ახლა ასე ვსაუბრობთ „მარადიული გონის“ ჩვეულებრივი, „ყოველდღიური“ მდგომარეობა და მისი „ბუნებრივი მეტემორფოზის“ გამოხატულებაა. მასაც ხომ აინტერესებს გაიგოს „ვინ“ არის და ამ ფორმით, საკუთარი თავის შეცნობას აგრძელებს, ერთობა. ეს არის სწორედ ჩვენი, ადამიანთა არსებობის გამართლების არსი და დანიშნულებაც. ამიტომაც რენესანსული ადამიანის მისწრაფება „გადაექცია ბუნება ადამიანის სამეფოდ“(იქვე, გვ. 18), სხვა არაფერია, თუ არა ბაბილონის გოდოლის მშენებლობის გაგრძელება...

„ძველი ქართული მწერლობა დოქტრინითა და დოგმატიზმით განსაზღვრულ ფარგლებს სცილდება და კულტურული შემოქმედების ამ დარგში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ბუნე­ბის ესთეტიკურ აღქმას“ (იქვე, გვ. 19). ამაშიც საკვირველი არაფერია, რადგან სწორედ ამ საკრა­ლუ­რი სიბრძნის კვლავ გასატანად დაბრუნდა კოლხეთში პე-ლაზ-გი ია-სო-ნი (მკურნალი) და არც იოანე ზოსიმეს „ქებაი და დიდებაი ქართულისა ენისაი“-ში არაფერია გადამეტებული და ამი­ტომაც, ამ ფესვებიდან ამოსული კულტურული შემოქმედების ვერცერთი დარგი ვერ დაექვემ­დე­ბარება რაიმე დოქტრინისა და დოგმატიზმის მსგავსსაც კი. და თუ „ნ. მარი 1911 წელს წერდა გიო­რგი მერჩულეს „არსებით ღირსებაზე“, მის ფართო თვალსაწიერზე და თვითმყოფად ინტერესზე“ გარესამყაროსადმი; იმ მნიშვნელოვან ფაქტზე, რომ ქვეყნიდან განდგომილი ქართველი მონაზვ­ნები ცხოვრებისეული ადამიანები არიან, ცოცხლად, მხატვრულად დახატული ცხოვრებისა და ბუნების ფონზე“ (იქვე, გვ. 20), - სწორედ ამის დასტურია; მაგრამ აქ  ერთს მაინც დავამატებდი, რომ ქართველი მონაზვნები „ქვეყნიდან განდგომილი“ კი არა, არამედ პირიქით, „ქვეყანისთვის შედგომილი“ არიან, რომლებმაც თავიანთი მისია აღასრულეს, როდესაც განაცხადეს: „ქართლად ფრიადი ქვეყანაი აღირაცხების, რომელსაცა შინა ქართულითა ენითა ჟამი შეიწირვის და ლოცვაი ყოველი აღესრულებისო“.

„ფილოსოფიის ძირითადი საკითხი შუა საუკუნეების პირობებში (რას ნიშნავს?!-უ. ო.) ღმე­რ­თისა და სამყაროს მიმართების სახით დგას, ხოლო საკითხის გადაწყვეტა აუცილებლად დასა­ბუთებას ემყარება“ (იქვე) - ნათქვამია ნაშრომში. ეს გასაგებია, მაგრამ რა დასბუთება სჭირდება იმას, რომ მე ვვარსებობ?!. ყოველივე ჭეშმარიტი და ღვთაებრივი ძალზე მარტივია და ჩვენს თვალ­წინ დევს... რატომ ვართულებთ მის აღქმას?!. ხოლო ალ. ლოსევის აზრს, - „რენესანსი ზოგადად არის, რა თქმა უნდა, „მიწიერი ადამიანის მცდელობა განამტკიცოს  თავისი სწორედ მიწიერი არსე­ბობა“, სრულიად უარყოფს მისივე იქვე გამოთქმული მოსაზრება, რომ „რენესანსული ბუნება, „სა­ვ­სე იყო ღვთაებრივი ძალებით“ და იყო, პირველ ყოვლისა, თავისთავად საკმარისი და უანგარო ჭვრეტის საგანი“ (იქვე, გვ. 22) – (A. F. Losev, Estetika Vozrajdenia, M., 1978, str. 106). დასკვნა.

 

ისტორიის დოქტორი, პროფესორი უჩა ოქროპირიძე                                                                                                   2018 წლის თებერვალი